Session 6. Error theory, expressivism và các cách phản đối realism

Ghi chép cuộc học ngày 02/11/2026 · Trạng thái: đang học, chưa kết luận. Bản tổng hợp những gì tutor đã trình bày, câu hỏi và câu trả lời của người học. Các đối chiếu Chrisman bổ sung sau buổi học được ghi tại chỗ và ở mục 9; những nội dung khác vẫn cần kiểm tra riêng. Trang tương tác đi kèm: Đạo đức không cần sự kiện? (file nguồn artifacts/session06-error-theory-expressivism.html).

1. Câu hỏi và khung chính

Theo syllabus: nếu phát biểu đạo đức có vẻ nói về sự thật, liệu chúng có thể đều sai? Có giữ được thực hành đạo đức mà không cam kết với sự kiện đạo đức theo nghĩa realism không? Sản phẩm: đối chiếu một mệnh đề qua realism / error theory / expressivism về ý nghĩa, chân lý, thực tại.

S5 khác S6: S5 bàn giữa những người cho rằng có sự thật đạo đức (tự nhiên hay phi tự nhiên). S6 bàn hai cách nói không.

Khung neo toàn session (bảng 3×3, câu “Tra tấn để mua vui là sai”):

	Ta đang làm gì?	Có đúng không?	Có “cái sai” không?
Realist (S5)	Mô tả	Đúng	Có
Error theorist (Mackie)	Mô tả	Không đúng	Không
Expressivist (Blackburn)	Bày tỏ thái độ	Không áp dụng theo nghĩa tương ứng	Không cần có

Theo ba luận đề realism ở S5: error theory giữ luận đề 1 (ngữ nghĩa), bác luận đề 2 (chân lý); expressivism bác luận đề 1; tương đối luận/constructivism bác luận đề 3 (S7, S9).

Làm rõ sau đối chiếu: Bảng diễn đạt expressivism cổ điển; nhiều quasi-realist chấp nhận câu đạo đức có thể đúng hoặc sai theo cách hiểu tối giản về chân lý, dù không xem chúng là biểu đạt mô tả thực tại. Vì vậy câu “expressivism bác luận đề 1” chỉ đúng với cách hiểu cognitivism gắn truth-aptness với biểu đạt mô tả, không áp dụng cho mọi nghĩa của truth-aptness. Xem Matthew Chrisman, What Is This Thing Called Metaethics?, ấn bản 2 (2023), chương 5, trang 107–109, 113–114.

2. Error theory (Mackie)

Chrisman trình bày error theory và các lập luận tương đối, kỳ dị như một cách đọc Mackie ở chương 4, trang 84–90. Các nhãn E1/E2 và phạm vi kết luận dưới đây là tái dựng của tutor, không phải trích nguyên văn; cách diễn giải Mackie còn có tranh luận.

• E1 (khái niệm): phán đoán đạo đức tích cực cam kết với tính đòi hỏi khách quan, tức lý do vô điều kiện, áp lên mọi người bất kể mong muốn (Joyce: thẩm quyền “không thể thoát ra”).
• E2 (bản thể): không có gì mang tính chất ấy.
• K: mọi phán đoán đạo đức tích cực không đúng. Bước suy luận hợp lệ, nên tranh luận dồn vào E1, E2.
• Ủng hộ E2: lập luận từ sự tương đối và từ sự kỳ dị (siêu hình, tri thức, quan hệ siêu biến); đều là suy luận về lời giải thích tốt nhất.
• Lý thuyết về sai lầm: khách thể hóa (Hume) và chức năng xã hội; chặn phản bác “lỗi phổ biến khó tin”, không chứng minh lập trường.
• Phạm vi K: “X sai” và “X được phép” đều không đúng; chỉ phủ định ngoài “không phải là X sai” đúng. Error theory là luận đề về địa vị, không phải lời cho phép.

3. Sau error theory: câu hỏi thực tiễn

Về phân biệt các dạng hư cấu luận, xem Chrisman, chương 4, trang 90–94; phần phân loại các tác giả cụ thể dưới đây vẫn cần đối chiếu tác phẩm riêng.

Chỉ trả lời được bằng lý do giả thiết. Bãi bỏ (Garner, Hinckfuss, Marks); bảo lưu (Olson); hư cấu luận cách mạng (Joyce: chấp nhận mà không tin). Hư cấu luận diễn giải (Kalderon) là luận đề mô tả, bác E1, gần expressivism hơn.

4. Expressivism và quasi-realism

Chrisman trình bày dự án quasi-realism và chân lý tối giản tại chương 5, trang 107–109; vấn đề Frege–Geach và một số đáp án tại trang 110–112. Các thách thức và tên tác giả khác trong đoạn dưới chưa được xác minh đầy đủ bằng các trang này.

Expressivism bác luận đề 1. Quasi-realism (Blackburn) cố giải thích năm loại câu nghe realist mà không thêm sự kiện đạo đức: phán đoán đơn (vấn đề thái độ đạo đức); suy luận (Frege–Geach, Schroeder); chân lý (chân lý tối giản; creeping minimalism, Dreier: khác biệt nằm ở lời giải thích nghĩa); độc lập với tâm trí (đọc như phán đoán bậc một; bị chê là tái diễn đạt); khả sai (quá trình cải thiện được tán thành; Egan: lỗi căn bản). “Bậc” là công cụ trình bày của tutor, không phải thuật ngữ; thứ tự không chặt.

5. Phản biện khác

• Kiểu Moore (E1+E2): độ tin vững có là bằng chứng? (S8)
• Bạn đồng hành mang tội (E2, Cuneo): lối ra tách biệt (lý do nhận thức là giả thiết) hoặc chấp nhận (Olson: đúng khác với có lý do để tin).
• “Con người sẽ sống tệ đi”: không phải phản biện về chân lý; thuộc câu hỏi thực tiễn.
• Suy nghĩ theo mong ước (Dorr, expressivism): Frege–Geach lan sang biện minh.
• Finlay (E1): “vô điều kiện” thuộc ngữ dụng, không thuộc ngữ nghĩa.

6. Câu hỏi và phản hồi của người học

• “Bậc” là gì? Tutor: công cụ trình bày, mỗi bậc là một loại câu quasi-realism phải giải thích; có thể coi là năm loại câu, năm thách thức.
• Quasi-realism “giống trò chơi ngôn từ”. Tutor tách hai nghĩa: (1) ăn gian chữ “đúng”: phụ thuộc người nói thông thường cam kết gì, tức chính câu hỏi E1; (2) tranh luận chỉ về chữ: Dreier đặt khác biệt ở lời giải thích nghĩa; còn mở liệu đó có là khác biệt bản thể. Nếu cho rằng “đúng” chỉ có nghĩa khi có sự thật khách quan, người học đang chấp nhận một phiên bản E1, chỉ còn realism hoặc error theory. Lưu ý: “trò chơi ngôn ngữ” của Wittgenstein không mang nghĩa chê bai.
• “Ngày càng lùng bùng”; S6 khác gì? Tutor thừa nhận giảng quá dày, lùi lại trình bày bảng 3×3.
• “Chân lý là phán đoán phù hợp thực tại?” Người học tự nêu thuyết tương ứng. Tutor: thực tại thuộc thế giới, chân lý thuộc lời nói về thế giới; realist và error theorist dùng định nghĩa này; quasi-realist dùng chân lý tối giản, đây là gốc cảm giác “trò chơi ngôn từ”; thuyết tương ứng có khó khăn riêng (toán, câu phủ định tồn tại).
• Sản phẩm: người học điền đúng bảng 3×3 cho “Ta có bổn phận giữ lời hứa”, dùng đúng “truth-apt”. Tutor tinh chỉnh: phạm vi K (câu phủ định đạo đức cũng không đúng); expressivism cổ điển khác quasi-realism về truth-apt.

7. Quan điểm tạm thời của người học (02/11/2026)

Người học nêu: giữ realism về mặt bản thể; câu đạo đức mô tả khách quan một thuộc tính đạo đức; bỏ ngỏ việc thuộc tính ấy có độc lập với tâm trí, đồng thuận, thời đại hay không, theo hướng constructivism.

Tutor tái dựng theo cấu trúc luận đề: chấp nhận luận đề 1 và 2, để mở luận đề 3; bác error theory và expressivism. Lưu ý thuật ngữ: theo định nghĩa phổ biến (Shafer-Landau) realism đòi luận đề 3, nên nếu luận đề 3 sai thì lập trường là constructivism chứ không là realism; theo định nghĩa tối thiểu (Sayre-McCord: realism = 1 + 2) thì vẫn gọi được là realism. “Khách quan” cũng cần tách: constructivism có thể khách quan (không phụ thuộc thái độ thực tế của ai) nhưng vẫn phụ thuộc quan điểm lý tưởng. Chưa xác nhận người học chấp nhận cách tái dựng này.

8. Câu hỏi còn mở

• E1: chữ “đúng” trong đạo đức có đòi thuyết tương ứng không? Người nói thông thường cam kết gì?
• Khác biệt ở tầng giải thích nghĩa có đủ làm khác biệt bản thể không?
• Luận đề 3: có thuộc tính đạo đức mô tả được mà vẫn phụ thuộc quan điểm lý tưởng không? Vấn đề kiểu Euthyphro cho constructivism (S9). Bất đồng và thời đại (S7).
• Error theorist trả lời “bạn đồng hành mang tội” bằng cách tách biệt có thành công không?

9. Nguồn và giới hạn

Đối chiếu bổ sung sau buổi học: Matthew Chrisman, What Is This Thing Called Metaethics?, ấn bản 2, Routledge, 2023, chương 4, trang 84–94; chương 5, trang 99, 106–114. Số là trang PDF một gốc, không phải trang in. Bản Markdown đã kiểm tra hash PDF và marker; các đoạn có dẫn là đối chiếu theo bản trích xuất, chỉ kiểm tra trực tiếp trích xuất PDF ở một số trang, không phải rà soát toàn bộ chương.

Đọc thêm theo syllabus: Shafer-Landau, Fundamentals ấn bản 5, ch. 20; Dimmock & Fisher ch. 6. Ấn bản và chương các sách này chưa được xác minh trong lần rà soát. Nguồn các lập luận được nêu theo hiểu biết chung, chưa kiểm tra tác phẩm và trang gốc: Mackie 1977; Joyce 2001; Olson 2014; Kalderon 2005; Garner; Blackburn 1984, 1993, 1998; Gibbard 2003; Dreier 2004; Dorr 2002; Schroeder 2008; Cuneo 2007; Finlay 2008; Egan 2007; Sayre-McCord, “The Many Moral Realisms” (1986).

10. Phương pháp

Chuỗi “tiếp/ok” không phải bằng chứng đã hiểu. Giảng S6 quá dày gây mất phương hướng (lặp lại vấn đề S5). Neo mọi chi tiết vào một bảng khung đơn giản, mỗi lượt một ý, kiểm tra ngắn trước khi đi tiếp.