Tổng kết Phần II: Siêu đạo đức học (Sessions 4–9)

Cách đọc: mục 1 là bản đồ, mục 3 là bảng so sánh chính. Nếu chỉ có 20 phút, đọc mục 1, mục 3 và mục 5. Mục 8 có sáu câu kiểm; đáp án mẫu ở mục 9.

---

1. Bản đồ: bốn câu hỏi của siêu đạo đức học

1.1. Siêu đạo đức học hỏi gì

Đạo đức học chuẩn tắc hỏi nên làm gì (ví dụ: có được nói dối để cứu người không?). Siêu đạo đức học lùi lại một bước và hỏi về bản chất của chính các câu hỏi và câu trả lời đạo đức: khi ta nói “tra tấn để mua vui là sai”, ta đang làm gì, câu ấy có đúng không, đúng nhờ điều gì, và ta có biết được không.

Suốt Phần II, các câu hỏi này được neo vào khung luận đề của moral realism. Moral realism (hiện thực luận đạo đức) là lập trường cho rằng có sự thật đạo đức khách quan. Theo cách định nghĩa phổ biến (Shafer-Landau), nó gồm ba luận đề; Session 8 thêm luận đề thứ tư.

Luận đề	Câu hỏi	Khẳng định của realism	Loại câu hỏi
1. Ngữ nghĩa	Câu đạo đức có mô tả điều gì và mang giá trị chân lý (truth-apt, tức thích hợp để đánh giá đúng/sai) không?	Có	Ngữ nghĩa học
2. Chân lý	Có câu đạo đức tích cực nào (như “X sai”) thực sự đúng không?	Có, ít nhất một số	Bản thể luận
3. Độc lập với quan điểm	Câu đúng có đúng vì ai đó (cá nhân, văn hóa, quy trình) tán thành nó không?	Không: đúng độc lập với mọi quan điểm	Bản thể luận
4. Tri thức	Nếu có sự thật đạo đức, ta có biết được không?	Có, ít nhất một số người biết một số điều	Nhận thức luận

Ngoài bốn luận đề, Phần II còn một câu hỏi thứ năm chạy song song, thuộc tâm lý học đạo đức: phán đoán đạo đức liên hệ thế nào với lý do và động cơ hành động? (xuất hiện ở Session 4, đào sâu ở Session 9).

1.2. Viết thành ký hiệu

Gọi L1, L2, L3, L4 là bốn luận đề. Ký hiệu dưới đây chỉ là công cụ hình dung cấu trúc, không phải hệ logic chặt: ranh giới giữa các lập trường trong thực tế mờ hơn, và mỗi lập trường có nhiều phiên bản.

Realism (định nghĩa Shafer-Landau)   = L1 ∧ L2 ∧ L3
Realism (định nghĩa tối thiểu,
         Sayre-McCord)               = L1 ∧ L2

Quan hệ giữa L4 và ba luận đề kia:
  L4 → L1 ∧ L2        (muốn biết p thì p phải là thứ có thể đúng, và phải đúng)
  L4 không giả định L3, nhưng L3 làm L4 khó giải thích hơn

Hai quan hệ cần nhớ nhất:

1. Ba câu hỏi ngữ nghĩa / bản thể / nhận thức độc lập về logic. Giữ L1 không kéo theo L2 (error theory là phản ví dụ). Giữ L1, L2, L3 không kéo theo L4 (một realist vẫn có thể hoài nghi về tri thức).
2. L3 và L4 kéo về hai phía. Sự thật đạo đức càng độc lập với mọi quan điểm của ta, càng khó giải thích vì sao niềm tin của ta (do tâm lý, văn hóa, tiến hóa tạo ra) lại khớp với nó. Đây là căng thẳng trung tâm của nửa sau Phần II.

1.3. Mỗi session đặt trọng tâm vào luận đề nào

Session	Câu hỏi trung tâm	Luận đề trọng tâm
4. Ý nghĩa của câu đạo đức	Nói “tra tấn là sai” là mô tả hay bày tỏ thái độ?	L1
5. Moral realism	Nếu có sự thật đạo đức, đó là sự thật tự nhiên hay loại khác?	L2, L3 (bên trong realism)
6. Error theory và expressivism	Có thể mọi câu đạo đức đều sai? Có giữ được đạo đức mà không cần sự kiện đạo đức?	Bác L2; bác L1
7. Tương đối luận và bất đồng	Bất đồng có chứng minh không có chân lý khách quan?	L3
8. Tri thức đạo đức	Bằng chứng nào cho phán đoán đạo đức? Hoài nghi mạnh đến đâu?	L4
9. Constructivism, lý do và động cơ	Quy trình suy xét có tạo nên chân lý đạo đức? Có lý do đạo đức để làm điều mình không muốn?	Sửa L3; câu hỏi thứ năm

---

2. Hành trình qua sáu session: mỗi session để lại gì

Mỗi mục dưới đây tóm phần lõi, rồi ghi lập trường nào giữ, bác hay sửa luận đề nào.

2.1. Session 4: câu đạo đức có ý nghĩa gì (L1)

• Cognitivism (nhận thức luận về phán đoán): phán đoán đạo đức là một niềm tin (belief), nội dung truth-apt. Non-cognitivism: phán đoán đạo đức là trạng thái không phải niềm tin, như thái độ tán thành hay phản đối. Expressivism là dạng hiện đại của non-cognitivism: câu đạo đức biểu đạt thái độ chứ không mô tả sự kiện.
• Phân biệt then chốt: truth-apt ≠ đúng ≠ realism đã được chứng minh. “Hà Nội ở châu Âu” truth-apt nhưng sai.
• Người học tự lập luận được: cognitivism đúng chưa chứng minh realism, vì câu hỏi ngữ nghĩa khác câu hỏi bản thể, và cognitivism có thể đi với error theory.
• Phân biệt báo cáo thái độ (“tôi phản đối ăn cắp”, có thể đúng/sai) với biểu đạt thái độ (“ăn cắp là sai!”, theo expressivism).
• Vấn đề Frege–Geach: nếu “P” chỉ là biểu đạt thái độ, làm sao giải thích P khi nằm trong vế “nếu P thì Q”, nơi người nói không bày tỏ thái độ gì? Suy luận modus ponens cần P mang cùng một nghĩa ở cả hai chỗ.
• Nhánh phụ: internalism về phán đoán (phán đoán đạo đức nhất thiết đi kèm động cơ) và externalism (không nhất thiết). Người học từ thiên externalism chuyển sang thiên internalism; chưa chốt.

2.2. Session 5: moral realism, tự nhiên hay phi tự nhiên (L2, L3)

Realism giữ L1, L2, L3, rồi tách làm hai nhánh ở câu hỏi: thuộc tính đạo đức (như “sai”) là gì?

Naturalism:       X = A + B
                  (cái sai LÀ một tổ hợp thuộc tính tự nhiên, phát hiện bằng nghiên cứu,
                   như nước = H₂O)

Non-naturalism:   A + B ⇒ X   nhưng   X ≠ A + B
                  (cái sai PHỤ THUỘC vào thuộc tính tự nhiên nhưng KHÔNG LÀ chúng)

Giới hạn của ký hiệu: “+” không phải phép cộng mà là “tổ hợp các đặc điểm tự nhiên của tình huống”; “⇒” không phải phép kéo theo của logic mệnh đề mà là quan hệ siêu biến (supervenience): hai tình huống giống hệt nhau về mọi mặt tự nhiên thì không thể khác nhau về mặt đạo đức. Ví dụ để hình dung (có giới hạn): tổng tiền trên hóa đơn không thể khác đi nếu mọi món và giá đều giữ nguyên; nhưng phép so sánh này gợi ý “tổng = các món”, tức gần naturalism hơn, nên chỉ dùng để hiểu chữ “không thể khác đi”.

	Naturalism (Sturgeon, Boyd, Brink)	Non-naturalism (Moore, Shafer-Landau, Enoch, Parfit)
Ưu thế	Không thêm loại thực tại nào; tri thức đạo đức giống tri thức thường nghiệm	Giữ được phần “nên”, tức tính chuẩn tắc: cho ta lý do hành động
Phản biện chính	Câu hỏi mở của Moore (“việc này làm mọi người vui, nhưng nó có tốt không?” vẫn là câu hỏi có nghĩa); Trái Đất song sinh đạo đức (lý thuyết làm mất bất đồng thật)	Sự kỳ dị (Mackie); siêu biến cần giải thích (Blackburn); thách thức tiến hóa (Street)
Chỗ còn mở	Lập luận ngữ nghĩa có tác động thực chất lên bản thể không? (người học đặt câu hỏi này)	Siêu biến là chân lý khái niệm hay một sự tất yếu không giải thích được?

Thêm một phân biệt quan trọng: realism ≠ tuyệt đối luận. Realism là luận đề về địa vị của sự thật đạo đức; tuyệt đối luận là luận đề chuẩn tắc về nội dung (quy tắc không ngoại lệ). Một realist có thể cho rằng “nói dối trong tình huống này là được phép” là một sự thật.

2.3. Session 6: hai cách nói “không” (bác L2, bác L1)

Bảng 3×3 neo toàn session, cho câu “Tra tấn để mua vui là sai”:

	Ta đang làm gì? (L1)	Câu có đúng không? (L2)	Có thuộc tính “sai” trong thế giới không?
Realist	Mô tả	Đúng	Có
Error theorist (Mackie)	Mô tả	Không đúng	Không
Expressivist (Blackburn)	Bày tỏ thái độ	Không áp dụng theo nghĩa tương ứng	Không cần có

Error theory của Mackie, viết thành lập luận:

E1 (khái niệm): phán đoán đạo đức tích cực cam kết với "tính đòi hỏi khách quan",
                tức lý do vô điều kiện, áp lên mọi người bất kể mong muốn.
E2 (bản thể):   không có gì mang tính chất ấy.
───────────────────────────────────────────────────────────
K:              mọi phán đoán đạo đức tích cực đều không đúng.     (L1 ∧ ¬L2)

Bước suy luận hợp lệ, nên tranh luận dồn vào E1 và E2. Lưu ý phạm vi: cả “X sai” lẫn “X được phép” đều không đúng; error theory là luận đề về địa vị, không phải lời cho phép làm gì cũng được.

Quasi-realism (Blackburn) là chương trình của expressivism: giữ nền expressivist (bác L1 ở tầng giải thích nghĩa) nhưng tìm cách “kiếm lại” mọi cách nói nghe giống realism: “đúng”, “sai”, “độc lập với tâm trí”, “có thể ta đang sai”. Công cụ chính là chân lý tối giản: nói “p là đúng” chẳng qua là nói p. Người học nhận xét nó “giống trò chơi ngôn từ”; tutor chỉ ra nhận xét ấy giả định chữ “đúng” chỉ có nghĩa theo thuyết tương ứng (chân lý là phù hợp với thực tại), tức gần với E1 của Mackie.

Quan điểm tạm thời của người học (02/11/2026): giữ L1 và L2, để mở L3 theo hướng constructivism. Đây là sợi chỉ chạy qua Sessions 7, 8, 9.

2.4. Session 7: tương đối luận và bất đồng (L3) — chưa học, mới có tài liệu

Thang “đúng nhờ điều gì”, cho các lập trường cùng giữ L1 và L2:

ĐỘC LẬP HƠN ◄──────────────────────────────────────────────────► PHỤ THUỘC HƠN
 Realism            Constructivism          Tương đối luận         Chủ quan luận
 đúng nhờ sự thật   đúng nhờ điều mà        đúng nhờ chuẩn mực     đúng nhờ thái độ
 độc lập mọi        quan điểm LÝ TƯỞNG      THỰC TẾ của một        THỰC TẾ của
 quan điểm          sẽ chọn                 nền văn hóa            người nói

Bốn luận đề hay bị gộp dưới chữ “tương đối”:

Luận đề	Loại	Chạm luận đề realism nào
A. Bất đồng thực tế: các cộng đồng thực sự tin khác nhau	Mô tả, thực nghiệm	Không trực tiếp
B. Tương đối luận siêu đạo đức: “X sai” chỉ đúng tương đối với chuẩn mực một cộng đồng	Siêu đạo đức	Giữ L1, L2; bác L3
C. Tương đối luận chuẩn tắc: ta không nên phán xét cộng đồng khác	Chuẩn tắc	Không phải luận đề siêu đạo đức
D. Đa nguyên giá trị: có nhiều giá trị thật, có khi xung đột	Chuẩn tắc	Tương thích với cả L1, L2, L3

A ⇏ B    (cần tiền đề nối: "lời giải thích tốt nhất cho bất đồng là không có chân lý độc lập")
B ⇏ C    (khoan dung là một phán đoán chuẩn tắc, cần biện minh riêng)
D ⇏ B    (có nhiều giá trị không có nghĩa là giá trị tùy cộng đồng)

Ở đây “⇏” nghĩa là “không tự suy ra được nếu không thêm tiền đề”.

Câu trả lời cho câu hỏi của session: với realism và constructivism, cả bất đồng lẫn đồng thuận đều không chứng minh gì về chân lý; chúng chỉ là bằng chứng. Với tương đối luận văn hóa, đồng thuận làm nên chân lý theo định nghĩa, nên cái giá là cộng đồng không thể sai về chuẩn mực của chính mình.

2.5. Session 8: tri thức đạo đức (L4) — đã học mục 1–6

Năm lập luận hoài nghi (bộ do tutor chọn; có thể không khớp chương 22 của Shafer-Landau):

#	Lập luận	Tiền đề then chốt	Đánh vào	Phản ứng mạnh nhất
1	Bất khả sai	Tri thức đòi chắc chắn	L4	Khả sai luận; lập luận “chứng minh quá nhiều” (khoa học cũng mất tri thức)
2	Hồi quy biện minh	Điểm dừng nào cũng tùy tiện	L4	Nền tảng luận (có mệnh đề tự hiển nhiên) hoặc mạch lạc luận (cân bằng phản tư)
3	Quan sát (Harman)	Chỉ nên tin cái có vai trò giải thích điều ta quan sát	L4, gián tiếp L2	Sturgeon: sự bất công có giải thích cuộc phản kháng; hoặc bác chính nguyên tắc giải thích
4	Bất đồng ngang hàng	Gặp người ngang tài mà bất đồng thì phải giảm độ tin	L4 cục bộ, trung lập với L3	Tách lõi (ít bất đồng) với vùng tranh cãi; hiếm người ngang hàng thật
5	Vạch trần (Street, Joyce)	Quy trình tạo niềm tin (tiến hóa, tâm lý) không nhạy với chân lý	L3 ∧ L4	“Yếu tố thứ ba” (Enoch); bạn đồng hành là toán học; hoặc bỏ L3

Ba bài học cấu trúc:

1. Khả sai luận là điều kiện cần, chưa đủ. Nó bác được lập luận 1 (đòi hỏi quá cao), nhưng lập luận 3 và 5 không đòi chắc chắn; chúng nói rằng ngay theo chuẩn khả sai, niềm tin đạo đức vẫn có vấn đề.
2. Lập luận vạch trần chỉ đâm vào tổ hợp L3 ∧ L4. Thế lưỡng nan Darwin của Street: nếu sự thật đạo đức độc lập với ta (L3), thì hoặc niềm tin của ta khớp với nó do may mắn khó tin (hoài nghi), hoặc phải nói tiến hóa “theo dõi” sự thật đạo đức (giả thuyết khoa học kém). Bỏ L3 thì thế lưỡng nan biến mất.
3. Lập luận bất đồng không phân biệt L3. Hai người suy xét theo cùng một quy trình lý tưởng mà ra kết quả khác thì constructivism cũng gặp khó. Đổi sang constructivism không giúp thoát lập luận này.

Wilson (Enquiry IX) cho một mô hình gần với quan điểm tạm thời của người học: giữ L4 theo kiểu khả sai và cục bộ (biết ở lõi, có thể không có sự thật ở vùng tranh cãi), để mở L3 bằng cách tách “Bộ chuẩn mực của tôi” với “Thực tại đạo đức”.

2.6. Session 9: constructivism, lý do và động cơ (sửa L3; câu hỏi thứ năm) — chưa học, mới có tài liệu

Lược đồ chung của constructivism: câu đạo đức p đúng vì p là kết quả của quy trình Q, thực hiện từ quan điểm P, trong điều kiện lý tưởng I.

Realism:          Q(P, I) chọn p   VÌ   p đúng          (quy trình PHÁT HIỆN)
Constructivism:   p đúng           VÌ   Q(P, I) chọn p  (quy trình CẤU THÀNH)

Hai nghĩa của “khách quan”:

• Khách quan-1: không phụ thuộc thái độ thực tế của ai. Constructivism đạt nghĩa này: một xã hội cả nước tán thành nô lệ vẫn sai.
• Khách quan-2: không phụ thuộc bất kỳ quan điểm nào, kể cả quan điểm lý tưởng. Chỉ realism đạt.

Vì vậy constructivism = L1 ∧ L2 ∧ L3′, trong đó L3′ là “độc lập với thái độ thực tế nhưng phụ thuộc quan điểm lý tưởng”.

Hai phiên bản đối lập: Korsgaard (quan điểm lý tưởng là của mọi chủ thể suy xét, hy vọng có đạo đức phổ quát) và Street (quan điểm của từng chủ thể, chấp nhận không bảo đảm nội dung phổ quát). Phản biện chính: thế lưỡng nan Euthyphro (quy trình chọn p vì p đúng, hay p đúng vì quy trình chọn?), Caligula nhất quán (một người nhất quán hoàn toàn mà coi đau khổ của người khác là tốt), lén đưa vào (ràng buộc của quy trình, như vô tư, đã là chuẩn mực đạo đức trá hình).

Câu hỏi thứ năm (lý do và động cơ): phải tách hai phân biệt hay bị gộp dưới chữ “internalism”:

Phân biệt	Câu hỏi	Hai phía
Internalism về phán đoán	Phán đoán “X sai” có nhất thiết kéo theo động cơ tránh X?	Internalism / externalism về phán đoán
Internal / external reasons (Williams)	Một người có lý do làm X khi không có con đường suy xét nào từ mong muốn của họ dẫn tới X?	Chỉ có lý do nội tại / có cả lý do ngoại tại

“Vấn đề đạo đức” của Smith gom ba mệnh đề không thể cùng đúng:

(C) Cognitivism:          phán đoán đạo đức là niềm tin                 (= L1)
(I) Internalism:          phán đoán đạo đức nhất thiết kéo theo động cơ
(H) Thuyết động cơ Hume:  niềm tin một mình không thúc đẩy; cần mong muốn
───────────────────────────────────────────────────────────────────
C ∧ I ∧ H  dẫn tới mâu thuẫn  ⇒  phải bỏ hoặc sửa ít nhất một mệnh đề

Bỏ C: expressivism. Bỏ I: realist kiểu Brink. Bỏ H: Korsgaard, McDowell. Người học giữ C (Session 6) và thiên I (Session 4), nên đang đứng trước câu hỏi phải làm gì với H.

---

3. Bảng so sánh chính: các lập trường trả lời bốn câu hỏi thế nào

Ký hiệu trong bảng: ✓ giữ, ✗ bác, ~ sửa hoặc giữ theo nghĩa yếu, ? để mở.

3.1. Bốn luận đề

Lập trường	L1 Ngữ nghĩa	L2 Chân lý	L3 Độc lập	L4 Tri thức	Ký hiệu gọn
Realism phi tự nhiên	✓	✓	✓	✓, thường qua trực giác có cân nhắc	L1 ∧ L2 ∧ L3; X ≠ A+B
Realism tự nhiên	✓	✓	✓	✓, như tri thức thường nghiệm	L1 ∧ L2 ∧ L3; X = A+B
Constructivism	✓ (đa số phiên bản)	✓	~ (L3′)	✓, dễ hơn: biết bằng cách suy xét đúng quy trình	L1 ∧ L2 ∧ L3′
Tương đối luận văn hóa	✓	~ (đúng tương đối với chuẩn C)	✗	✓, gần như tầm thường: biết điều nhóm mình tán thành	L1 ∧ L2_C ∧ ¬L3
Chủ quan luận	✓	~ (đúng tương đối với người nói)	✗	✓, tầm thường: biết thái độ của mình	L1 ∧ L2_người nói ∧ ¬L3
Error theory	✓	✗	(không áp dụng)	✗, vì không có gì đúng để biết	L1 ∧ ¬L2 ⇒ ¬L4
Expressivism cổ điển	✗	(không áp dụng)	(không áp dụng)	(không áp dụng)	¬L1
Quasi-realism	✗ ở tầng giải thích nghĩa; ✓ theo nghĩa tối giản	~ theo chân lý tối giản	~ đọc như phán đoán bậc một	~ dựng lại chữ “biết”	¬L1 (giải thích) nhưng “kiếm lại” 1–4
Wilson (Enquiry IX, theo diễn giải của tutor)	✓	✓ ở lõi; ? ở vùng tranh cãi	?	✓ khả sai, cục bộ	gần quan điểm tạm thời của người học

Giới hạn của bảng: mỗi ô là phiên bản tiêu biểu; trong mỗi họ lập trường có phiên bản lệch khỏi ô ấy. “Đúng tương đối” (L2_C) không hoàn toàn giống “đúng” trong L2 của realism, nên ghi ~ thay vì ✓.

3.2. Đúng nhờ điều gì, lý do và động cơ

Lập trường	“X sai” đúng nhờ điều gì?	Bất đồng sâu chứng tỏ gì?	Cả cộng đồng có thể cùng sai?	Có lý do đạo đức để làm điều mình hoàn toàn không muốn?
Realism	Một sự thật độc lập với mọi quan điểm	Ít nhất một bên sai hoặc thiếu thông tin	Có	Có (lý do ngoại tại, do sự kiện cho)
Constructivism (Korsgaard)	Điều mọi chủ thể suy xét lý tưởng sẽ tán thành	Ít nhất một bên chưa suy xét đúng quy trình	Có	Có: mọi chủ thể đã cam kết với giá trị nhân tính
Constructivism (Street)	Điều đứng vững trước các đánh giá của chính người ấy	Có thể không có câu trả lời chung	Có, nếu cộng đồng mâu thuẫn với đánh giá sâu hơn của chính mình	Có nếu nó suy ra từ đánh giá khác của người ấy; không với Caligula nhất quán
Tương đối luận văn hóa	Chuẩn mực được cộng đồng chấp nhận	Hai cộng đồng có hai chân lý	Không (về chuẩn mực của chính mình)	Có, nếu chuẩn của cộng đồng đòi hỏi
Error theory	Không có gì làm nó đúng	(không có gì để bất đồng về sự thật)	Mọi phán đoán tích cực đều sai	Không có lý do vô điều kiện; chỉ có lý do giả thiết
Expressivism	Không phải câu hỏi về điều-làm-cho-đúng; câu biểu đạt thái độ	Xung đột thái độ	Quasi-realist nói “có” ở bậc một	Thái độ đạo đức tự nó là trạng thái thúc đẩy

3.3. Ai trả giá ở đâu

Không lập trường nào “thắng” mọi bài kiểm tra. Bảng này cho thấy mỗi lập trường đổi ưu thế lấy nhược điểm ra sao:

Bài kiểm tra	Lập trường xử lý tốt	Lập trường gặp khó
Giải thích bất đồng thật (hai bên cãi về một câu hỏi)	Realism	Chủ quan luận, tương đối luận (bất đồng biến mất); naturalism theo Trái Đất song sinh; expressivism phải giải thích bằng xung đột thái độ
Suy luận logic với câu đạo đức (Frege–Geach)	Các lập trường giữ L1	Expressivism
Tính chuẩn tắc (cái “nên”, lý do hành động)	Non-naturalism, constructivism	Naturalism (đánh rơi phần “nên”)
Tránh “sự kỳ dị” siêu hình (Mackie)	Naturalism, constructivism, expressivism	Non-naturalism
Giải thích tri thức (Harman, Street)	Constructivism, tương đối luận	Realism, nhất là non-naturalism
Cho phép cả một thời đại cùng sai (ví dụ chế độ nô lệ)	Realism, constructivism	Tương đối luận văn hóa
Tránh tùy tiện ở tầng sâu nhất (Euthyphro)	Realism	Constructivism

Đọc theo cột: realism mạnh ở bất đồng và khả năng cùng sai, yếu ở tri thức; constructivism mạnh ở tri thức và tính chuẩn tắc, yếu ở Euthyphro. Đây là lựa chọn người học đang đứng trước.

---

4. Quan điểm tạm thời của người học và các bài kiểm tra đang chờ

Quan điểm tạm thời (02/11/2026), tutor tái dựng: L1 ∧ L2 ∧ (L3 hay L3′: để mở), nghiêng về L3′ (constructivism). Thêm vào đó, ở buổi 01/11/2026 người học thiên về internalism về phán đoán. Chưa xác nhận người học chấp nhận cách tái dựng này.

Ba bài kiểm tra mà tài liệu Sessions 8–9 đã chuẩn bị sẵn cho quan điểm ấy:

Bài kiểm tra	Nếu giữ L3 (realism đầy đủ)	Nếu sửa L3 thành L3′ (constructivism)
Thế lưỡng nan Darwin (Street)	Cần phản ứng “yếu tố thứ ba”: chấp nhận dùng phán đoán đạo đức (“sống sót là tốt”) để biện hộ cho phán đoán đạo đức	Thế lưỡng nan biến mất
Euthyphro	Không gặp	Phải chọn: quy trình phát hiện (quay về realism) hay quy trình cấu thành (nguy cơ tùy tiện)
Vấn đề đạo đức của Smith (C ∧ I ∧ H)	Giữ C, thiên I ⇒ phải bỏ hoặc sửa H	Như cột bên trái; Korsgaard bỏ H

Một điểm thuật ngữ cần chốt: người học dùng cụm “câu đạo đức mô tả khách quan”. Nếu “khách quan” là khách quan-2, cụm này giữ L3 và quan điểm là realism đầy đủ. Nếu là khách quan-1, nó tương thích với constructivism.

---

5. Các vấn đề còn tồn tại

5.1. Trong lĩnh vực (chưa ngã ngũ trong giới triết học)

Xếp theo luận đề để dễ thấy chúng đánh vào đâu.

Luận đề	Vấn đề	Vì sao chưa ngã ngũ
L1	Frege–Geach và bài toán suy luận của expressivism	Có nhiều lời đáp hiện đại (Blackburn, Gibbard, Schroeder); chưa có lời đáp được chấp nhận rộng rãi
L1	Creeping minimalism (Dreier): khi quasi-realism “kiếm lại” mọi câu của realism, hai bên còn khác nhau ở đâu?	Dreier đặt khác biệt ở tầng giải thích nghĩa; chưa rõ đó có phải khác biệt bản thể
L1/L2	E1 của Mackie: người nói thông thường có thực sự cam kết với lý do vô điều kiện không?	Đây là câu hỏi về nghĩa thông thường; Finlay cho rằng “vô điều kiện” thuộc ngữ dụng chứ không thuộc nghĩa
L2/L3	Siêu biến: vì sao cái sai nhất thiết đi cùng đặc điểm tự nhiên nếu nó khác loại?	Non-naturalism thường coi đây là sự tất yếu cơ bản; bị xem là cái giá chưa trả hết
L2/L3	Bạn đồng hành mang tội: lý do nhận thức (“nên tin theo bằng chứng”) có cùng loại với lý do đạo đức không?	Nếu cùng loại, error theory phải nghi cả lý do nhận thức; nếu khác, cần chỉ ra khác ở đâu
L3	Bất đồng còn lại sau khi mọi bên đủ thông tin và suy xét kỹ có tồn tại không?	Câu hỏi thực nghiệm; dữ liệu đang được tranh luận (Doris & Plakias 2008 và phản hồi)
L3	Constructivism có ổn định không, hay sụp về realism hoặc chủ quan luận? (Enoch)	Thách thức cấu trúc, không phải bác bỏ dứt khoát
L4	Phản ứng “yếu tố thứ ba” có vòng tròn không?	Phía bảo vệ: mọi biện hộ cho một năng lực nhận thức cơ bản (logic, tri giác) đều phải dùng chính nó
L4	Đạo đức có “giống toán” không? (cả hai không quan sát được; toán có ứng dụng kiểm chứng)	Tranh luận chi tiết (Clarke-Doane và nhiều người) chưa ngã ngũ
L4	Ranh giới giữa lõi và vùng tranh cãi của đạo đức có nguyên tắc không, hay chỉ là lịch sử?	Chưa có tiêu chí độc lập; ranh giới đã dịch chuyển qua lịch sử (nô lệ, quyền phụ nữ)
Câu hỏi 5	Internalism về phán đoán: các trường hợp psychopathy, tổn thương não có phải phản ví dụ?	Cần tiêu chí độc lập cho “phán đoán chân thành” và “động cơ”, tránh lập luận vòng tròn

5.2. Trong quá trình học của người học (còn mở)

• Lập luận ngữ nghĩa (Moore, Trái Đất song sinh) có tác động thực chất lên bản thể luận không, hay chỉ gián tiếp? (người học đặt, Session 5)
• Quasi-realism có phải “trò chơi ngôn từ” không? Câu trả lời phụ thuộc chữ “đúng” có đòi thuyết tương ứng không. (Session 6)
• Giữ hay sửa L3 sau thế lưỡng nan Darwin? (mục 4)
• Nếu giữ C và I, sửa H thế nào? (mục 4)
• Chưa học: lập luận bất đồng ngang hàng và vạch trần (Session 8 mục 7–8), Wilson (mục 10), toàn bộ Sessions 7 và 9.

---

6. Hướng tiếp cận trong tương lai

6.1. Các hướng đang được phát triển trong lĩnh vực

Nguồn ở mục này dẫn theo hiểu biết chung của tutor, chưa có trong các session đã học và chưa kiểm tra trang. Đây là bản đồ để định hướng, không phải danh sách đầy đủ.

Hướng	Ý tưởng	Nó cố giải quyết vấn đề nào ở mục 5	Ký hiệu gọn
Realism “thư giãn” / quietist (Scanlon, Parfit về sau, Dworkin)	Giữ L1, L2, L3 nhưng phủ nhận rằng sự thật đạo đức cần một “cõi” siêu hình riêng; câu hỏi đạo đức chỉ trả lời được bằng lý lẽ đạo đức	Sự kỳ dị (Mackie) mà không bỏ L3	L1 ∧ L2 ∧ L3, bỏ cam kết bản thể nặng
Hybrid expressivism (Ridge, Boisvert và người khác)	Câu đạo đức vừa biểu đạt niềm tin vừa biểu đạt thái độ	Frege–Geach (nhờ phần niềm tin) và quan hệ với động cơ (nhờ phần thái độ)	L1 ∧ (thành phần thái độ)
Constitutivism (Korsgaard, Velleman)	Chuẩn mực đến từ điều kiện để là một chủ thể hành động	Euthyphro; lý do phổ quát mà vẫn nội tại	L3′ phổ quát
Vạch trần có chọn lọc (Singer và một số nhà công lợi)	Dùng nguồn gốc tiến hóa để sửa những niềm tin đáng ngờ (thiên vị thân tộc), không để hoài nghi toàn bộ	Lập luận 5 mà không rơi vào hoài nghi chung	Hạ độ tin có chọn lọc
Siêu đạo đức học thực nghiệm (ví dụ Goodwin & Darley 2008 về cách người thường hiểu “khách quan”)	Khảo sát xem người nói thông thường thực sự cam kết gì khi nói câu đạo đức	E1 của Mackie; câu hỏi bất đồng còn lại sau suy xét	Dữ liệu cho L1, L3
Bất định đạo đức (MacAskill, Bykvist & Ord, Moral Uncertainty, 2020)	Khi không biết lý thuyết nào đúng, hành động hợp lý thế nào?	Không giải quyết tranh luận, mà cho cách hành động trong lúc tranh luận chưa xong	Quyết định khi P(L3) chưa rõ

Hai nhận xét:

1. Phần lớn các hướng này không chọn hẳn một ô trong bảng ở mục 3.1, mà tìm cách giữ ưu thế của ô này và tránh nhược điểm của ô kia. Phép thử ở Session 5 vẫn dùng được: một quan điểm tích hợp phải nói rõ giữ luận đề nào, bỏ luận đề nào; nếu không, “mỗi bên đúng một phần” dễ thành né câu hỏi.
2. Hướng “bất định đạo đức” đặc biệt hữu ích cho người làm thực hành: nó cho phép thiết kế quyết định (kể cả quyết định về AI) mà không phải chờ siêu đạo đức học ngã ngũ.

6.2. Hướng đi trong lộ trình học

• Hoàn tất Phần II: học Session 7 (mục lõi 1, 2, 4, 6 của trang tương tác), nửa sau Session 8 (bất đồng, vạch trần, Wilson), Session 9 (constructivism, Euthyphro, Smith). Đối chiếu ghi chép với PDF Chrisman ch. 1–7 và Shafer-Landau ch. 19–22.
• Chốt quan điểm tạm thời theo khung: giữ / bác / sửa L1–L4, kèm phản biện mạnh nhất cho mỗi lựa chọn.
• Phần III (Sessions 10–14, đạo đức chuẩn tắc): siêu đạo đức học không quyết định nên theo lý thuyết chuẩn tắc nào, nhưng ảnh hưởng cách ta biện minh lý thuyết ấy. Ví dụ: cân bằng phản tư (điều chỉnh qua lại giữa nguyên tắc và phán đoán cụ thể) là phương pháp dùng được dù chọn realism hay constructivism.
• Session 15 (Wilson) và Session 16 (tổng hợp AI): dùng câu hỏi ở mục 7 làm đầu vào.

---

7. Quan hệ với AI

Các liên hệ dưới đây là đề xuất của tutor, chưa đối chiếu với sách Đạo đức AI, nguyên tắc và thực hành. Nguồn AI mới được đánh dấu (mới) và dẫn theo hiểu biết chung, chưa kiểm tra trang.

7.1. Ý chính: mỗi luận đề sinh ra một câu hỏi thiết kế

Câu hỏi trung tâm của căn chỉnh AI (AI alignment) là: căn chỉnh theo cái gì? Mỗi luận đề trong khung trả lời một phần câu hỏi ấy.

Luận đề / lập trường	Câu hỏi cho AI	Hệ quả thực hành có thể
L1 (câu đạo đức có mô tả không?)	Khi mô hình nói “việc này là sai”, nó đang khẳng định một điều có thể đúng/sai, hay chỉ tái tạo cách con người bày tỏ thái độ?	Nếu là khẳng định, có thể hỏi “mô hình đúng hay sai?”; nếu chỉ là biểu đạt, câu hỏi đúng là “thái độ của ai được biểu đạt?”
L2 (error theory)	Nếu không có sự thật đạo đức, “AI có đạo đức” còn nghĩa gì?	Chuyển sang lý do giả thiết: AI nên làm X nếu ta muốn Y (an toàn, tin cậy, tuân thủ)
L3 (độc lập với quan điểm)	Căn chỉnh theo sở thích con người và căn chỉnh theo điều đúng có phải hai mục tiêu khác nhau?	Nếu L3 đúng, đồng thuận của người dùng hay người gán nhãn không bảo đảm đúng; cần cơ chế phát hiện “cả nhóm cùng sai”
Naturalism (X = A+B)	Có thể định nghĩa “công bằng” bằng một chỉ số đo được không?	Câu hỏi mở của Moore trở lại: “chỉ số đã tối ưu, nhưng có công bằng không?” (định luật Goodhart). (Mới) Các định lý bất khả cho chỉ số công bằng (Kleinberg và cộng sự 2016; Chouldechova 2017) cho thấy nhiều chỉ số hợp lý không thể cùng thỏa mãn: chọn chỉ số nào là một quyết định chuẩn tắc, không phải phát hiện thống kê
Tương đối luận	Giá trị của ai? Có nên để AI hành xử khác nhau theo từng nền văn hóa?	Dữ liệu Moral Machine (Awad và cộng sự, 2018) là bất đồng thực tế (luận đề A); muốn suy ra “nên hành xử khác theo nước” cần thêm tiền đề chuẩn tắc. “Tôn trọng đa dạng + quyền con người làm giới hạn chung” là đa nguyên có giới hạn (D), không phải tương đối luận (B)
Constructivism	Một hệ thống công bằng vì qua được quy trình đánh giá, hay quy trình tốt vì phát hiện được bất công có thật? (Euthyphro)	Nếu quy trình cấu thành công bằng, “đạt” = công bằng, rủi ro thành tuân thủ hình thức. Nếu quy trình phát hiện, ta nói được “quy trình đã sai” và cần cơ chế sửa quy trình. (Mới) Gabriel (2020, “Artificial Intelligence, Values, and Alignment”) đề xuất tìm nguyên tắc căn chỉnh bằng các quy trình công bằng (đồng thuận chồng lấn, bức màn vô minh, lựa chọn xã hội), một cách tiếp cận gần constructivism
L4 (tri thức)	Lập luận vạch trần áp dụng cho mô hình: phán đoán đạo đức của mô hình được tạo bởi quy trình (dữ liệu, sở thích người đánh giá) có nhạy với chân lý không?	Nếu áp dụng cho mô hình, có áp dụng ngang cho con người không? Khác biệt có thể nằm ở năng lực suy xét phản tư sửa khuynh hướng gốc; câu hỏi mở là huấn luyện có thành phần tương đương không
L4 (bất đồng ngang hàng)	Bộ dữ liệu đánh giá đạo đức lấy đa số người gán nhãn làm đáp án	Ở lõi, đa số có thể là bằng chứng tốt; ở vùng tranh cãi, đa số chỉ ghi lại phân bố quan điểm. Gợi ý: tách bộ đánh giá thành phần lõi (đo độ chính xác) và phần tranh cãi (đo khả năng nhận ra bất đồng và trình bày các lập trường)
Khả sai luận	Tổ chức có thể tuyên bố “hệ thống của chúng tôi công bằng” theo nghĩa khả sai không?	Năm thành phần của khả sai luận (Session 8 mục 9.2) tương ứng với quản trị: tiêu chuẩn, nguồn bằng chứng, câu chuyện về cách tiếp xúc với điều đúng, chính sách khi bất đồng, cơ chế sửa sai (kiểm toán, khiếu nại, thu hồi)

7.2. Lý do, động cơ và AI

Câu hỏi thứ năm (lý do và động cơ) có hai liên hệ đáng chú ý:

1. “Business case cho đạo đức” là lập luận bằng lý do nội tại (đi từ mong muốn của doanh nghiệp: uy tín, tránh phạt). Nó có sức thúc đẩy thực tế, nhưng biến mất khi hành vi gây hại mà có lời và không bị phát hiện. Lập luận bằng quyền của người dùng là lý do ngoại tại. Câu hỏi: khung đạo đức AI cần lý do nào làm nền, lý do nào làm đòn bẩy?
2. (Mới) Luận đề trực giao (orthogonality thesis, Bostrom 2012): mức độ thông minh và mục tiêu cuối cùng của một tác tử là độc lập với nhau. Về cấu trúc, luận đề này gần thuyết động cơ Hume (H) cộng externalism: một hệ thống có thể biết (hoặc tin) X là sai mà không có động cơ tránh X. Hệ quả: dù realism đúng và AI “phát hiện” được sự thật đạo đức, điều đó chưa bảo đảm AI hành động theo nó. Ngược lại, nếu theo Korsgaard hay internalism mạnh, câu hỏi trở thành: một hệ thống thực sự suy xét có thể đứng ngoài mọi cam kết đạo đức không? Giới hạn của phép so sánh: thuyết động cơ Hume nói về tâm lý con người; áp nó cho hệ thống AI giả định rằng “niềm tin” và “mong muốn” của AI tách được như ở người, điều này chưa rõ.

7.3. Điều không nên suy ra

• Không cần giải quyết siêu đạo đức học trước khi quản trị AI. Hướng “bất định đạo đức” (mục 6.1) và khả sai luận cho phép hành động hợp lý trong lúc tranh luận còn mở.
• Không suy từ “người dùng / người gán nhãn đồng thuận” sang “điều này đúng” (bước nhảy is–ought, tức từ mô tả sang chuẩn tắc), trừ khi đã chấp nhận tương đối luận và trả giá của nó.
• Không suy từ “có nhiều giá trị văn hóa” sang “không có giới hạn chung nào” (D ⇏ B).

---

8. Câu kiểm

Mỗi câu hỏi một việc. Làm trước, rồi mới xem đáp án mẫu ở mục 9.

Câu 1 (phân biệt ngữ nghĩa / bản thể). Một người lập luận: “Câu đạo đức có thể đúng hoặc sai (cognitivism), vậy có sự thật đạo đức.” Chỉ ra bước suy luận nào hỏng.

Gợi ý từng bước: (a) “Câu đạo đức có thể đúng hoặc sai” là luận đề nào trong L1–L4? (b) “Có sự thật đạo đức” là luận đề nào? (c) Có lập trường nào giữ cái thứ nhất mà bác cái thứ hai không? Nếu có, lập luận thiếu điều gì?

Câu 2 (điền bảng). Với câu “Dùng AI loại hồ sơ ứng viên nữ chỉ vì giới tính là sai”, điền ba cột (Ta đang làm gì? / Câu có đúng không? / Nếu đúng thì đúng nhờ điều gì?) cho bốn lập trường: realism, error theory, tương đối luận văn hóa, constructivism.

Gợi ý: Dùng mục 3.1 cho hai cột đầu, mục 3.2 cho cột thứ ba. Với error theory, nhớ phạm vi kết luận K của Mackie.

Câu 3 (lập luận nào đánh vào ai). Vì sao thế lưỡng nan Darwin của Street đe dọa realism nhưng không đe dọa constructivism, trong khi lập luận bất đồng ngang hàng đe dọa cả hai?

Gợi ý từng bước: (a) Thế lưỡng nan Darwin cần realist phải giải thích sự khớp giữa niềm tin của ta và cái gì? (b) Constructivism có cái đó không? (c) Lập luận bất đồng ngang hàng chỉ cần hai người suy xét kỹ mà ra kết quả khác. Hai constructivist cùng làm quy trình có thể ra kết quả khác không?

Câu 4 (từ dữ liệu đến chuẩn tắc). Thí nghiệm Moral Machine cho thấy người ở các nhóm nước khác nhau ưu tiên khác nhau trong tình huống xe tự lái. Muốn kết luận “xe tự lái nên hành xử khác nhau ở từng nước”, cần thêm tiền đề nào? Tiền đề ấy thuộc loại A, B, C hay D ở mục 2.4?

Gợi ý: Dữ liệu là loại A (mô tả). Kết luận có chữ “nên”. Viết thành P1 (dữ liệu) + P2 (?) ⇒ K, rồi hỏi P2 phải nói gì để K theo sau.

Câu 5 (Euthyphro cho quản trị). Một công ty nói: “Hệ thống của chúng tôi công bằng vì nó đã qua quy trình đánh giá tác động.” Nêu hai cách đọc câu này theo thế lưỡng nan Euthyphro, và với mỗi cách đọc, nói công ty có thể thừa nhận “quy trình đã sai” không.

Gợi ý: Cách đọc 1: quy trình phát hiện sự công bằng. Cách đọc 2: quy trình cấu thành sự công bằng. Với mỗi cách, hỏi: có cái gì nằm ngoài quy trình để so sánh kết quả với nó không?

Câu 6 (quan điểm của chính người học). Người học giữ cognitivism (C) và thiên về internalism về phán đoán (I). Theo vấn đề đạo đức của Smith, người học phải làm gì với thuyết động cơ Hume (H)? Nêu một phương án và cái giá của nó.

Gợi ý: C ∧ I ∧ H dẫn tới mâu thuẫn. Giữ C và I thì chỉ còn một mệnh đề có thể sửa. Xem bảng ở mục 2.6 để chọn một tác giả đã đi theo hướng ấy.

---

9. Đáp án mẫu (đọc sau khi tự làm)

Đây là mẫu suy luận từng bước, không phải đáp án duy nhất.

Câu 1.

1. “Có thể đúng hoặc sai” là truth-apt, tức L1 (ngữ nghĩa).
2. “Có sự thật đạo đức” là L2 (chân lý), thuộc bản thể luận.
3. Error theory giữ L1 và bác L2: câu đạo đức truth-apt nhưng đều không đúng.
4. Vậy L1 ⇏ L2. Lập luận thiếu một tiền đề nối, ví dụ “ít nhất một câu đạo đức tích cực là đúng”, mà chính tiền đề đó là điều cần chứng minh.

Câu 2.

Lập trường	Ta đang làm gì?	Có đúng không?	Đúng nhờ điều gì?
Realism	Mô tả	Đúng	Một sự thật độc lập với mọi quan điểm
Error theory	Mô tả	Không đúng (và “được phép” cũng không đúng)	Không có gì làm nó đúng
Tương đối luận văn hóa	Mô tả	Đúng tương đối với chuẩn mực của cộng đồng chấp nhận nó; có thể không đúng ở cộng đồng khác	Chuẩn mực được cộng đồng chấp nhận
Constructivism	Mô tả	Đúng	Điều quan điểm lý tưởng (đủ thông tin, nhất quán, vô tư) sẽ chọn

Chú ý dòng tương đối luận: nếu một cộng đồng chấp nhận phân biệt giới, câu này không đúng ở cộng đồng ấy. Đây là cái giá “cộng đồng không thể sai”.

Câu 3.

1. Thế lưỡng nan Darwin đòi realist giải thích sự khớp giữa niềm tin (do tiến hóa định hình) và sự thật độc lập với quan điểm (L3).
2. Constructivism bỏ L3: sự thật đạo đức do quan điểm suy xét cấu thành, nên không có “sự thật độc lập” nào cần khớp. Thế lưỡng nan không có chỗ bám.
3. Lập luận bất đồng ngang hàng không cần L3; nó chỉ cần hai người suy xét kỹ, ngang tài, mà ra kết quả khác. Hai người cùng làm quy trình lý tưởng vẫn có thể ra kết quả khác.
4. Vậy: lập luận vạch trần đánh vào L3 ∧ L4; lập luận bất đồng đánh vào L4, trung lập với L3.

Câu 4.

• P1 (loại A): người ở các nhóm nước ưu tiên khác nhau.
• P2 cần có dạng: “Xe tự lái nên hành xử theo ưu tiên của người dân nơi nó hoạt động.”
• K: xe tự lái nên hành xử khác nhau ở từng nước.
• P2 là một phán đoán chuẩn tắc. Nó có thể được biện minh bằng tương đối luận siêu đạo đức (B: đúng nghĩa là đúng theo chuẩn nơi đó), hoặc bằng một lý do chuẩn tắc riêng như tôn trọng quyền tự quyết dân chủ (gần C), mà không cần B. Trong cả hai trường hợp, P2 cần biện minh; dữ liệu một mình không đủ (khoảng cách is–ought).

Câu 5.

• Cách đọc 1 (phát hiện): sự công bằng có trước quy trình; quy trình là dụng cụ đo. Có cái để so sánh, nên công ty có thể nói “quy trình đã sai” khi hệ thống qua đánh giá mà vẫn gây thiệt hại bất công. Cái giá: phải nói rõ tiêu chuẩn công bằng độc lập với quy trình là gì.
• Cách đọc 2 (cấu thành): “công bằng” nghĩa là “qua được quy trình”. Không có gì ngoài quy trình để so, nên công ty không thể nói quy trình sai về kết quả, chỉ có thể nói quy trình được thực hiện sai. Rủi ro: tuân thủ hình thức, và câu hỏi “ai chọn tiêu chí của quy trình, vì sao?” (lén đưa vào).

Câu 6.

1. C ∧ I ∧ H mâu thuẫn; giữ C và I thì phải bỏ hoặc sửa H.
2. Phương án bỏ H (Korsgaard, McDowell): một số niềm tin, hoặc lý tính thực tiễn, tự nó có thể thúc đẩy hành động. Cái giá: phải giải thích một niềm tin thúc đẩy bằng cách nào, trái với mô hình tâm lý phổ biến “niềm tin + mong muốn”.
3. Phương án sửa H kiểu Smith: phán đoán “X đúng” là niềm tin rằng phiên bản lý tính hoàn toàn của ta sẽ muốn ta làm X; người có lý tính tin như vậy thì sẽ có mong muốn tương ứng, nhờ đòi hỏi nhất quán. Cái giá: internalism chỉ còn đúng “ở người có lý tính”, tức yếu hơn I ban đầu.
4. Đây là một lựa chọn cần cân nhắc, chưa phải kết luận.

---

10. Nguồn và giới hạn

• Ghi chép và tài liệu nội bộ: syllabus.md, progress.md, van-de-hoc-tap.md, session04.md, session05.md, session06.md, session08.md, session09.md, artifacts/session07-relativism-disagreement.html. Mọi giới hạn kiểm tra ghi trong các tệp ấy vẫn áp dụng: phần lớn chưa đối chiếu PDF Chrisman (ch. 1–7) và Shafer-Landau (ch. 19–22).
• Nguồn đã dùng trong các session (dẫn theo hiểu biết chung, chưa kiểm tra trang): Moore 1903; Mackie 1977; Harman 1977; Sturgeon 1985; Sayre-McCord 1986; Horgan & Timmons 1991; Smith 1994; Blackburn 1984, 1993, 1998; Joyce 2001, 2006; Street 2006, 2010; Enoch 2006, 2009, 2011; Korsgaard; Williams “Internal and External Reasons”; Wilson, Metaethics from a First Person Standpoint, Enquiry IX; Doris & Plakias 2008; Awad và cộng sự 2018.
• Nguồn mới trong bản tổng kết này (chưa kiểm tra trang, nên đối chiếu trước khi trích): Goodwin & Darley, “The Psychology of Meta-Ethics” (2008); MacAskill, Bykvist & Ord, Moral Uncertainty (2020); Gabriel, “Artificial Intelligence, Values, and Alignment”, Minds and Machines (2020); Bostrom, “The Superintelligent Will” (2012); Kleinberg, Mullainathan & Raghavan, “Inherent Trade-Offs in the Fair Determination of Risk Scores” (2016); Chouldechova, “Fair Prediction with Disparate Impact” (2017).
• Liên hệ với sách của người học: chưa tra cứu. Nếu muốn đối chiếu mục 7 với Đạo đức AI, nguyên tắc và thực hành, dùng skill ai-ethics-citation trên máy theo AGENTS.md.